Czy wiedzą Państwo, dlaczego nikt poza cesarzem Chin nie mógł się ubierać na żółto? Albo zakładać szat z pięciopalczastym smokiem? Dlaczego żaden budynek w Chinach nie mógł mieć więcej niż 35 metrów albo dlaczego audiencje u cesarza potwornie męczyły? Odpowiedż na te i sto innych ciekawych pytań poznali uczestnicy wykładu prof. H. Brandysa o Chinach. Powodem darmowej lekcji historii była wystawa "Sto najciekawszych odkryć archeologicznych w Chinach", goszcząca na bastionie. Profesor wybrał do niej takie eksponaty, które zmieniły dotychczasowy stan wiedzy. A trzeba wiedzieć, że odkrycia archeologiczne bezustannie podważają oczywiste wydawałoby się zdarzenia, osądy, twierdzenia. Chiny to jeden wielki obszar wykopaliskowy. Badacze nie nadążają z opisywaniem znalezisk, którymi zawalone są tamtejsze muzea. W samym tylko Pekinie wykopanie kilkunastometrowego szybu archeologicznego pozwala znaleźć bezcenne przedmioty sprzed kilkuset lat, pod których warstwą znajdują się te sprzed tysiąca, a pod nimi nawet sprzed kilku tysięcy lat, bo trzeba wiedzieć, że znajdowane tu przedmioty datowane są nawet na X w. przed naszą erą.

Na zdjęciu: Profesor H. Brandys i jego eksponaty

Wystawa „Sto najciekawszych odkryć archeologicznych w Chinach w XX wieku” jest krótkim przeglądem imponującego dorobku chińskiej archeologii, który śmiało można porównać z dorobkiem archeologów prowadzących badania na teranie Bliskiego Wschodu. Archeologiczna eksploracja pozostałości cywilizacji starożytnych Chin rozpoczęła się w drugiej połowie XIX wieku. Jednak aż do lat 30 XX wieku większość zabytków opuszczała terytorium Chin, wzbogacając kolekcje muzealne i prywatne w Europie i Ameryce. Po 1930 roku władze chińskie podjęły decyzję o wprowadzeniu zakazu wywożenia z Chin cennych starożytności bez pozwolenia lokalnych władz i szczegółowej kontroli. Bezcenne dobra narodowe stanowiące spuściznę kulturową zaczęły wreszcie trafiać do chińskich muzeów. Jednak proceder wywożenia starożytnych obiektów był kontynuowany przez zorganizowane grupy przestępcze, współpracujące z nieuczciwymi antykwariuszami w Chinach i na Zachodzie. Po wojnie w 1950 roku, kiedy utworzona została Chińska Republika Ludowa, wydano specjalne akty prawne regulujące sprawy dotyczące prowadzenia badań archeologicznych na terenie całych Chin, ochrony stanowisk archeologicznych, własności wykopanych obiektów i jednocześnie wprowadzono zakaz wywozu dzieł sztuki za granicę kraju w celach sprzedaży. Wystawa ma za zadanie popularyzować archeologię starożytnych Chin.

Prowadzone na wielką skalę prace badawcze przy budowie nowych autostrad, linii kolejowych, zapór, obiektów przemysłowych i inwestycje w rolnictwie, powodują, że prawie codziennie prasa przynosi informacje o towarzyszących im odkryciach archeologicznych. Jednego z najciekawszych odkryć dokonano w marcu 1974 roku w pobliżu Yi-an w północnochińskiej prowincji Shaanxi. Podczas kopania studni chłopi z miejscowej komuny ludowej natknęli się na głębokości ok. 4 m na terakotowe skorupy, które okazały się fragmentami dużych figur ludzkich oraz koni. Zawiadomione o odkryciu władze miejscowe zwróciły się o pomoc do archeologów. Odkrywki i sondaże pozwoliły ustalić rozmiary dołu, który rozciągał się z zachodu na wschód, miał głębokość około 5 m, szerokość około 70 cm i długość 250m. Prace wykopaliskowe przyniosły dalsze, rewelacyjne odkrycia. Dół na całej szerokości rozdzielało 10 szerokich murów z ubitej ziemi, biegnących wzdłuż i tworzących 11 korytarzy, w których stały terakotowe figury żołnierzy naturalnej wielkości, uzbrojonych w strzały, groty z brązu, kusze do ich wystrzeliwania, halabardy z ostrzami w kształcie litery T, włócznie, miecze i inne rodzaje uzbrojenia. Większość uzbrojenia leżała na dnie rowów, ponieważ drewniane brzechwy, drzewce i kusze prawie całkowicie spróchniały. Przy końcach sześciu korytarzy odsłonięto figury koni, również naturalnej wielkości i drewniane oraz metalowe resztki dwóch wozów bojowych - dwuosobowych rydwanów. Podłogi korytarzy były wyłożone prostokątnymi cegłami, które na środku tworzyły wypukłość tak, aby zbierająca się woda mogła ściekać wzdłuż ścian kanalikami w kierunku wejścia. Dół był przykryty specjalnym dachem wspartym na sosnowych i cedrowych belkach i ramowych konstrukcjach opartych na ścianach działowych. Cała konstrukcja została pokryta specjalnymi żerdziami bambusowymi w niewielkich odstępach, na których spoczywały wyplecione z bambusa maty. Na matach położono około 27 centymetrową warstwę gliny. Na koniec zablokowano wjazdowe rampy a glinę przykryto trzymetrową warstwą ziemi.

W 1976 roku odkryto obok dwa kolejne doły. W pierwszym z nich znaleziono stojące jeden za drugim wozy bojowe z figurami jeźdźców, postacie klęczących na jednym kolanie łuczników, maszerującą piechotę, a w drugim dole w kształcie litery U i stosunkowo niewielkich rozmiarach tylko jeden rydwan, 64 figury żołnierzy i prawdopodobnie rodzaj stosu ofiarnego, na który składała się duża ilość broni, jelenich rogów, kości zwierzęcych i pierścieni do zasłon. W czasie prac natrafiono jeszcze na czwarty, pusty i prawdopodobnie nieskończony dół. Wszystkie odkryte doły znajdowały się obok kurhanu Pierwszego Cesarza Chin, Qin Shihuangdi i zawierały jego zwycięską armię, dzięki której podbił sześć niepodległych królestw w latach 230-221 p.n.e. Pierwszy Cesarz zmarł w 210 roku p.n.e., a trzy lata później armia rebeliantów pod wodzą Xiang Yu zdobyła stolicę. Zwycięzcy ograbili doszczętnie grobowiec Pierwszego Cesarza i prawdopodobnie podpalili hale, w których znajdowała się terakotowa armia. W efekcie pożaru stropy budowli zawaliły się i dopiero po ponad dwóch tysiącach lat terakotowe figury ponownie ujrzały światło dzienne. Chińscy konserwatorzy i specjaliści wybudowali nad figurami wielką, klimatyzowaną halę i udostępnili ją dla zwiedzających. Jednak pomimo utrzymywania stałej temperatury i limitowania ilości zwiedzających, istnienie terakotowej armii zagrożone jest przez grzyby i pleśń. Przyczyną zagrożenia jest niestabilna, zbyt duża wilgotność i temperatura, nękająca większość wykopanych zabytków na całym świecie W 2000 roku Chińczycy podpisali umowę z belgijską firmą farmaceutyczną, zapewniając sobie zwalczanie pleśni środkami tej firmy oraz szkolenie chińskich specjalistów w Belgii.

Ważne dla archeologii Chin było również odkrycie w 1972 roku na podmiejskich terenach miasta Changsha nienaruszonego grobowca markiza Li Canga, jego żony Xin i ich dorosłego syna. Po raz pierwszy archeolodzy mieli możliwość zbadania bardzo dobrze zachowanych ciał z jeszcze elastyczną skórą oraz kompletnych szat z jedwabiu. Garderoba markizy składała się z ponad 100 sztuk, uszytych z różnego rodzaju tkanin - krepy, adamaszku, tafty, tkanin diagonalnych. Obok ubiorów znaleziono 46 bel nierozciągniętego jedwabiu. Szczególnie cennym znaleziskiem w grobowcu markiza była zastawa z laki wypełniona różnymi potrawami oraz 30 sztuk bambusowych koszy i kilkadziesiąt naczyń ceramicznych z zapasami pożywienia na „niebiańskie uczty”. Chińscy naukowcy zidentyfikowali prawie wszystkie potrawy, owoce i przyprawy ziołowe. Ponadto na 312 bambusowych tabliczkach zawierających spis wyposażenia grobu, znaleziono także przepisy kulinarne oraz opisy technik gotowania i konserwowania żywności.

Ziemia chińska skrywa jeszcze niejedną tajemnicę i tysiące skarbów – dóbr kultury, które stopniowo wydobywane i naukowo opracowywane wyjaśnią wiele zagadek dotyczących najstarszych dziejów tego obszaru.

Wystawa składa się ze 100 plakatów, z których każdy jest poświęcony jednemu stanowisku. Oprócz plakatów wystawie towarzyszą repliki starożytnych brązów, które pochodzą ze stanowiska Shizhaishan w okolicach jeziora Dianchi w prowincji Yunnan. Podczas prac wykopaliskowych prowadzonych w latach 1955-1996 odkryto tam miejsce pochówku władców Południowego Królestwa Dian, którego rozwój i okres największej świetności przypadł na czasy Królestw Walczących (480 – 221 r. p.n.e.) i Zachodniej Dynastii Han (206 r. p.n.e. –9 r. n. e.).